เครื่องสี

เป็นเครื่องสายที่ทำให้เกิดเสียงด้วยการใช้คันชักสีเข้ากับสายในดนตรีไทย ฯลฯ เป็นเครื่องสายที่ทำให้ เกิด เสียง ด้วยการใช้คันชักสีเข้ากับสายในดนตรีไทยเรียกว่า ซอ ซึ่งมีอยู่ ๓ ชนิด ด้วยกันคือ ซอด้วง ซออู้  ซอสามสาย

ซอด้วง

ซอด้วง เป็นซอชนิดหนึ่งของไทย ให้เสียงสูงแหลมการที่ได้ชื่อนี้เพราะส่วน ที่เป็นเครื่อง อุ้มเสียง มีรูปร่างคล้ายเครื่องดักสัตว์ ชนิดหนึ่งที่เรียกว่า ด้วง มีส่วนประกอบดังนี้

1.กระบอก เป็นส่วนที่อุ้มเสียง ให้เกิดกังวานรูปร่างเหมือนกระบอกไม้ไผ่ ทำด้วย ไม้เนื้อแข็ง บางทีทำด้วย งาช้าง ไม้ที่ใช้ทำต่างชนิดกัน จะให้คุณภาพเสียงต่างกัน เช่น เสียงนุ่มเสียงกลม เสียงแหลม เป็นต้น ด้าน หน้าของกระบอกมีวัสดุบาง ๆ ขึงปิดนิยมใช้หนังงูเหลือม นอกนั้นอาจเป็นหนังลูกวัว หนังแพะ หรือใช้ กระดาษว่าวปิดซ้อนกันหลาย ๆ ชั้น ก็ได้

2. คันซอ ทำด้วยไม้หรืองาช้างลักษณะกลมยาวสอดปักที่กระบอกตั้งตรงขึ้นไป แบ่งออกเป็น ๒ ช่วง
ช่วงบนตั้งแต่ใต้ลูกปิดขึ้นไปจนถึงปลายคัน รูปร่างคล้ายโขนเรือ เรียกว่า "โขน" ปลายโอนโค้งงอนไป
ทาง ด้านเปิดของ กระบอก ช่วงล่วงนับตั้งแต่ลูกบิดลงไปเรียกว่า "ทวนล่าง"

3. ลูกบิด มีอยู่สองลูกเสียบ อยู่ ที่ช่วง ล่างของโขน ปลายลูกบิด เจาะรูไว้สำหรับร้อยสายซอ เพื่อขึงให้ ตึงตามที่ต้องการลูกบิดลูกบน สำหรับ สายเสียงต่ำ เรียกว่า ลูกบิดสายทุ้ม ลูกบิด ลูกล่าง สำหรับสาย ที่มี เสียงสูง เรียกว่า ลูกบิดสายเอก

4. รัดอก เป็นบ่วงเชือกสำหรับรั้งสายซอ นิยมใช้ขนาดเดียวกับสายเอก ใช้ผูกรั้งสายซอทั้งสอง เข้ากับ ทวนล่าง

5. หย่อง เป็นไม้ชิ้นเล็กใช้หมุนสายซอให้พ้นขอบกระบอก และเป็นตัวรับความสั่นสะเทือนจากสาย ซอ ไปสู่หน้าซอ

6. คันชัก ทำด้วยไม้เนื้อแข็งหรืองาช้าง รูปโค้ง ด้ามมือจับมีหมุดสำหรับ ให้เส้นหางม้า คล้องอีกด้านหนึ่ง เจาะรูไว้ร้อยเส้นหางม้า ซึ่งมีประมาณ ๒๕๐ เส้น สอดเส้นหางม้าให้อยู่ภายใน ระหว่าง สายเอกกับสายทุ้ม สำหรับสีการเทียบเสียง เทียบเสียงให้ตรงกับเสียงขลุ่ยเพียงออ ทั้งสายเอกและสายทุ้มโดยใช้สายเอก เป็นหลัก

ซอสามสาย

ซอสามสาย เป็นซอชนิดหนึ่งของไทย มีมาแต่โบราณ มีเสียงไพเราะ นุ่มนวลรูปร่างวิจิตรสวยงาม กว่าซอ ชนิดอื่น ถือเป็น เครื่องดนตรีชั้นสูง ใช้ในราชสำนัก มีส่วนประกอบ ดังนี้

1. กะโหลก ทำด้วยกะลามะพร้าว ตัดตามด้านขวางด้านหน้าต่อติดกับกรอบไม้เนื้อแข็งเดิมนิยมใช้ไม้สัก เรียกว่า  "ขนงไม้สัก" มีรูปร่างคล้ายกรอบหน้านางใช้หนังลูกวัวหรือหนังแพะ ขึงปิด ทับ ขอบขนงไม้สัก และขอบกะลาให้ตึงพอดี

2. คันซอ แบ่งออกเป็นสามส่วน คือ ทวนบน ทวนกลาง และทวนล่าง ทวนบน คือ ส่วนที่นับจากรอบต่อ เหนือรัดอกขึ้นไป ทวนกลาง คือ ส่วนต่อจากทวนบนลงมาถึงกะโหลก ทวนล่างหรือแข้งไก่ คือ ส่วน ที่ต่อ จากกะโหลก ลงไปรวมทั้งเข็มที่ทำด้วยโลหะ ซึ่งอยู่ปลายล่างสุด

3. ลูกบิด มีสามลูก ลูกล่างสำหรับสายเอก ลูกบน สำหรับสายกลาง สองลูกนี้อยู่ทางขวาทางซ้ายมีลูกเดียว สำหรับสายทุ้มหรือสายสาม

4. รัดอก มักใช้สายไหม ฟั่นเกลียว แบบสายซอพันรอบทวนกลางใช้รัดสายทั้งสามให้แนบเข้ากับทวนกลาง เพื่อให้เสียงของสายเปล่า ได้ระดับ และมี ความ กังวาน

5. หย่อง ทำด้วยไม้หรืองา เหลาเป็นรูปคันธนูให้ได้ขนาดพอรับสายซอทั้งสามสาย บนหย่องบากร่องไว้ สามตำแหน่ง เพื่อรองรับสายซอ

6. ถ่วงหน้า ทำด้วยแก้วหรือโลหะ ขึ้นรูปเป็นตลับกลมเล็ก ๆ ข้างบนประดับพลอยสีต่าง ๆหรือถมหรือลงยา ภายในบรรจุสีผึ้งผสมตะกั่ว เพื่อให้ได้น้ำหนัก ใช้ชันปิดหน้า ใช้ปรับเสียงให้สายเอกเข้ากับสายทุ้ม

7. หนวดพราหมณ์ ใช้สายไหมฟั่นเกลียวอย่างสายซอ ผูกเป็นสายบ่วง ร้อยเข้าไปในรูที่ทวนล่าง เพื่อรั้งปม ปลายสายซอทั้งสาม

8. คันชัก ทำด้วยไม้เนื้อแข็งและเหนียว กลึงให้ได้รูป ขึงด้วยขนหางม้าสีขาวประมาณ ๒๕๐-๓๐๐ เส้น

ซออู้

ซออู้ เป็นซอที่มีเสียงทุ้มกังวาน ลักษณะโดยทั่วไปคล้ายซอด้วง มีส่วนประกอบ ดังนี้

1. กะโหลก ทำด้วยกะลามะพร้าวตัดส่วนที่กว้างใกล้กับขั้วให้พูทั้งสามอยู่ด้านบนใช้หนังลูกวัวหรือ หนังแพะ ขึงเป็นหน้าตรงที่ตัด

2. คันซอ ทำด้วยไม้หรือ งาช้างกลึงแบ่งเป็นสองส่วนคือ ทวนบน นับตั้งแต่ลูกบิด ไปถึงปลายคันทวนล่าง นับตั้งแต่ลูกบิด ลงมาที่ตัวคัน มีลวด หรือลูกแก้วคั่นเป็นระยะ ปลายทวนล่างสอดทะลุกะโหลกลงไป เพื่อ คล้องสายซอทั้งสองเส้น

3.ลูกบิด มีสองลูก เสียบอยู่ที่ทวนบน ใช้ขึงสายซอ ซึ่งทำให้ด้วยไหมฟั่นเป็นเกลียวหรือทำด้วยเอ็นผูกคล้อง ปลายทวนล่างสุด ลูกบนสำหรับสายทุ้ม ลูกล่างสำหรับสายเอก

4. รัดอก เป็นบ่วงเชือกใช้ลูกล่างสำหรับสายเอกรั้งสายซอ เพื่อให้ได้คู่เสียงสายเปล่าชัดเจน

5. หมอน เป็นวัสดุที่วางหมุนระหว่างหน้าซอกับสายซอเพื่อให้ได้เสียงกับวาน บางทีเรียกว่า หย่อง

6. คันชัก ทำด้วยไม้เนื้อแข็งกลึง ให้ได้รูป ขึงเส้นหางม้า ประมาณ ๒๕๐ เส้น เส้นหางม้านี้จะสอดเข้า ระหว่าง สายเอกกับสายทุ้ม การเทียบเสียง สายเอก มีระดับเสียงตรงกับสายทุ้มของซอด้วง สายทุ้ม มีเสียงต่ำกว่าสายเอก ๕ เสียง

ที่มา พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน